Veštačka inteligencija najavljuje aktivna područja na Suncu

Tim istraživača sa Njudžerzi instituta za tehnologiju objavio je 14. avgusta model veštačke inteligencije koji prepoznaje da se na Suncu pojavljuje aktivno područje prosečno 9,24 sata pre nego što ono postane vidljivo. Rad je izašao u časopisu Journal of Geophysical Research: Machine Learning and Computation, pod oznakom DOI 10.1029/2025JH001207, a model nosi ime EarlyDetect. Ulazni podaci dolaze sa NASA opservatorije za dinamiku Sunca.

Aktivna područja su magnetno pojačane zone u kojima nastaju Sunčeve pege i iz kojih polaze baklje i koronalni izbačaji mase. Njihovo formiranje počinje ispod vidljive površine Sunca, tamo gde se magnetna struktura ne može posmatrati direktno, pa se pojava po pravilu registruje tek kada pege izađu na površinu. Sama pojava traje nekoliko sati, dok pun razvoj područja uzme od jednog do nekoliko dana.

Dok se magnetno polje diže ka površini, ono ostavlja slab trag u zvučnim talasima koji neprekidno putuju kroz Sunce. Te vibracije se prate helioseizmikom. Aleksandar Kosovičev, profesor fizike na institutu i koautor rada, poredio je taj posao sa uočavanjem male promene ritma u vrlo bučnom orkestru.

Praktičnu vrednost takve najave opisao je glavni autor rada Džonas Tirona, student osnovnih studija računarstva koji upisuje završnu godinu, u saopštenju instituta:

Takvo rano upozorenje moglo bi da omogući kompanijama za satelitske komunikacije ili kompanijama koje upravljaju elektroenergetskom mrežom da se pripreme i eventualno ublaže štetu od Sunčevih oluja.

Operateri satelitskih veza i elektroenergetskih mreža su, dakle, korisnici na koje autori računaju. Do te primene, međutim, ima još posla.

Kako model gleda ispod površine Sunca

EarlyDetect koristi arhitekturu transformer, istu vrstu na kojoj rade veliki jezički modeli, samo što umesto obrazaca u tekstu uči obrasce u podacima o Suncu. Podaci stižu sa instrumenta koji na opservatoriji meri helioseizmiku i magnetno polje. Akustička merenja se beleže na svakih 45 sekundi, a iz njih se prave mape akustičke snage koje model poredi sa merenjima magnetnog polja i sa sjajem površine.

Model je treniran na poznatim slučajevima pojave aktivnih područja, pa je zatim testiran na područjima koja ranije nije video. Najbolja verzija je prepoznavala rane signale prosečno 9,24 sata pre nego što bi područje postalo vidljivo, bolje od standardnog transformer modela i od ranijeg referentnog pristupa.

Jedno zapažanje tim nije očekivao. Filtriranje koje je trebalo da izdvoji kratkoročne obrasce pogoršalo je predviđanje, pa su rezultati bili bolji kada su filteri uklonjeni.

„To je otprilike kao poništavanje šuma, obično uklanja glasne zvuke da biste bolje videli opšti trend”, rekao je Tirona. Ono što je filter uklanjao bile su upravo slabe fluktuacije koje nose najraniji signal.

Uz rad je objavljena i baza podataka o pojavi aktivnih područja na Suncu, sastavljena iz posmatranja iste opservatorije, kao i interaktivni veb portal za pregled tih podataka.

„Ovo je prva javna baza podataka o pojavi aktivnih područja na Suncu”, rekla je Mengjia Xu, docent nauke o podacima na institutu i glavni istraživač projekta. Na projektu su radili i saradnici sa Univerziteta Prinston i iz NASA istraživačkog centra Ejms.

Šta ova najava ne dokazuje?

Model još nije spreman za rad uživo. Povremeno daje lažne uzbune i najave koje stignu prekasno, a treniran je na već poznatim događajima, što nije isto što i rad nad sirovim tokom podataka u realnom vremenu. Autori navode da pristup tek treba proveriti na znatno većem broju Sunčevih događaja.

Druga granica je u samoj definiciji zadatka. Najava da se pojavljuje aktivno područje nije najava baklje ni koronalnog izbačaja mase. Mnoga aktivna područja nikada ne proizvedu veliku erupciju, pa devet sati unapred znači da se zna gde treba gledati, ne i šta će se dogoditi.